Mon, 19 Nov, 2018


पुस्तकको लोकप्रियता निर्धारण गर्ने मदन पुरस्कार
युवराज भट्टराई  |  कात्तिक १६, २०७५

यस वर्षको मदन पुरस्कारप्राप्त कृति योगमाया अहिले नेपाली साहित्य बजारमा चर्चाको विषय बनेको छ । मदन पुरस्कार पाउनुअघिसम्म सामान्य ठानिएको योगमायाको चर्चा–परिचर्चा पुरस्कारपछि ह्वात्तै बढेको छ ।

पुरस्कार पाउनुअघिसम्म सामान्य रूपमा लिइएका पुस्तकले पुरस्कार पाएपछि एकाएक चर्चा पाउने गर्छन् । एउटै लेखकले लेखेका कृतिमध्ये पनि मदन पुरस्कार पाएको पुस्तकको धेरै चर्चा हुने गर्छ । एउटा कृतिले मदन पुरस्कार पाइसकेपछि पुरस्कार पाउने लेखकका अन्य कृति भने छायामा पर्छन् ।

त्यस्तैमध्ये एक लेखक हुन्, नारायण वाग्ले । द्वन्द्वकालको विषयलार्ई समेटेर लेखिएको उनको पहिलो पुस्तक ‘पल्पसा क्याफे’ले २०६१ मा मदन पुरस्कार पाएको थियो । नेपाली उपन्यासको ‘माइल स्टोन’ मानिने यो कृतिपछि वाग्लेले साहित्यमा खासैै कलम चलाएनन् । तर, पनि मदन पुरस्कारको ह्याङ ओभरमै सही उनले पल्पसा क्याफे सार्वजनिक गरेको पाँच वर्षपछि मयुर टाइम्स लेखे । 

तर, उनको पहिलो पुस्तकले जत्तिको चर्चा दोस्रो पुस्तक ‘मयुर टायम्स’ले पाउन सकेन । 

तराईमा पत्रकारिता गर्नेको जीवनमा जनयुद्धको प्रभावलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएको यो पुस्तकका बारेमा धेरैले थाहै पाएका पनि छैनन् । अर्को मदन पुरस्कार पाएको कृति ‘जीवन काँडा कि फूल’की लेखक झमक घिमिरेको पनि पुरस्कृत कृति मात्र चर्चित भएको पाइन्छ ।

आफ्नो जीवनी रहेको पुस्तकले निकै चर्चा पाए पनि उनका अन्य ‘अवसानपछिको आगमन’, ‘मान्छेभित्रका योद्धाहरू’, ‘रात र भूतप्रेतका सन्त्रास’लगायत कुनै पनि कृतिले चर्चाको सिँढी उक्लन सकेको देखिँदैन । 

‘राधा’ उपन्यासबाट मदन पुरस्कार पाएका कृष्ण धरावसीका अन्य पुस्तक पनि छायामा परेका छन् । ‘बालक हराएको सूचना’, ‘शरणार्थी’, ‘आँधी नआउने घर’लगायत उनका अन्य कृति कुनैले पनि राम्रो चर्चा पाएका छैनन् । 

पुरस्कार पाएपछि मात्र चर्चा कमाउने पुस्तकमा रामलाल जोशीको ‘ऐना’, अमर न्यौपानेको ‘सेतो धरती’लगायत थुप्रै कृति छन् ।

२०५० को दशकभन्दा अगाडिको साहित्यलाई हेर्ने हो भने पनि हालत त्यस्तै नै देखिन्छ । पुरस्कार पाएका कृतिको तुलनामा त्यो समयका राम्रा पुस्तकले पनि पाउनुपर्ने लोकप्रियता पाएका छैनन् । मदन पुरस्कार पाएपछि मात्र लेखकका अन्य कृतिको बारेमा खोजी हुने गरेको पाइन्छ । 

अहिलेका प्रकाशित कृतिमा पनि केहीलाई छाडेर हेर्ने हो भने मदन पुरस्कारले पुस्तकलाई चर्चित बनाउनमा ठूलो भूमिका खेलिरहेको पाइन्छ । राधा’ उपन्यासबाट मदन पुरस्कार पाएका कृष्ण धरावासी यो विषयमा भन्छन्, ‘हरेक पुरस्कारले लेखकलाई चिनिन र लोकप्रिय बन्न मद्दत गर्छ । झन्, मदन पुरस्कार त सबैभन्दा ठूलो साहित्यको पुरस्कार हो नेपालको ।’ पुस्तकलाई चर्चामा ल्याउन मदन पुरस्कारले ठूलो भूमिका खेल्ने उनी बताउँछन् । 

नेपाली साहित्यमा वर्षभरिमा सयौँ पुस्तक प्रकाशन हुन्छन् । तर, साहित्यको सबैभन्दा ठूलो मदन पुरस्कार एउटा पुस्तकले प्राप्त गर्छ । ‘राम्रा पुस्तकले नै पुरस्कार पाउँछन् वा पुरस्कार पाउने पुस्तक नै राम्रा हुन्छन् भन्ने हुँदैन,’ धरावासी भन्छन्, ‘तर, पुरस्कार पाएपछि पुस्तक सबैको नजरमा पर्छ । जसकारण त्यसको बिक्री र लोकप्रियतामा पनि वृद्धि हुन्छ ।’

‘राधा’ पुस्तकभन्दा अगाडि अन्य पुस्तकले साहित्यका अन्य पुरस्कार पाएका भए पनि तिीनहरूले चर्चा नकमाएको बताउँछन्, धरावासी । उनी भन्छन्, ‘राधा’जति अन्य कुनै पनि कृति चर्चित हुन सकेका छैनन् ।’

वर्तमान नेपाली साहित्यको बजारमा अधिकांश लेखकको कृति बजारमा कहिले आउँछ र जान्छ पत्तो हुँदैन । तर, मदन पुरस्कार पाएका लेखकको कृति बजारमा आउने कुराकै बारेमा ठूलो तामझाम हुने गरेको पाइन्छ ।

उदाहरणकै रूपमा हेर्दा ‘ऐना’ पुस्तकले मदन पुरस्कार पाउनुअघिसम्म रामलाल जोशीलाई केहीले मात्र चिनेका थिए । उनको दोस्रो पुस्तक ‘सखी’ मदन पुरस्कार पाएका लेखकको पुस्तक भएकाले चर्चामा आयो । 

पुस्तकको स्तरभन्दा बढी पुस्तकले पाएको पुरस्कारलाई आधार मानेर बजारमा पुस्तक बिक्री हुने गरेका छन् । कुनै पनि पुस्तक आफैँमा राम्रो भएर चर्चामा आउनुको साटो मदन पुरस्कार पाएपछि मात्र चर्चामा आउने गरेको कुरा यहाँबाट पुष्टि हुन्छ ।

साहित्यमा मदन पुरस्कारबाहेकका अन्य पुरस्कार पनि छन् । तर, ती पुरस्कार पाएका पुस्तकको ठूलो चर्चा भएको पाइँदैन । अन्य पुरस्कार पाएका पुस्तकले साहित्य बजारलाई पनि तताएको देखिँदैन ।

तर, मदन पुरस्कार पाएका पुस्तकको सन्दर्भमा भने ठीक विपरित भइरहेको देखिन्छ । पुस्तकको विषयवस्तु र स्तरभन्दा बढी मदन पुरस्कार पाएको कृति भन्ने ट्याग झुन्ड्याइएका कारण पुस्तकले बजारलाई तताइरहेको छ । यसर्थ, यो पनि भन्न सकिन्छ कि पुस्तकलाई चर्चित बनाउने जिम्मा मदन पुरस्कारको हो ।

साहित्यको गुणस्तरलाई पुरस्कारले मूल्यांकन नगर्ने बताउँदै कवि श्यामल भन्छन्, ‘मदन पुरस्कार पाएर पुस्तक चर्चित हुने कुरा व्यापार र बजारसँग सम्बन्धित छ ।’

मदन पुरस्कार आफैँमा एउटा इतिहास बोकेको पुरस्कार भएकाले पनि यो पुरस्कार पाएका कृतिको चर्चा हरेक क्षेत्रमा हुने गरेको देखिन्छ । यसर्थ पनि पुस्तकको लोकप्रियतामा मदन पुरस्कारले ठूलो भूमिका खेल्ने गरेको  श्यामल बताउँछन् ।

अर्कातिर, मदन पुरस्कार पाएका कृतिलाई विभिन्न पाठ्यक्रममा समावेश गरिने प्रचलनका कारण पनि पुस्तक चर्चित हुने गरेको उनी बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘मदन पुरस्कार पाएका हरेक कृति राम्रा हुन्छन् भन्ने हँुदैन । तसर्थ, पुरस्कृत भएकै आधारमा कृतिलाई चर्चाको विषय बनाउने नकरात्मक प्रवृत्ति रहेको छ ।’

पुस्तकले मदन पुरस्कार पाएको आधारमा पुस्तक उत्कृष्ट छ भन्दै चर्चा गरिनुले नेपाली पाठकको स्तर देखाउने श्यामल बताउँछन् । नेपाली साहित्यका पाठकले प्रकाशक र पुरस्कारको हल्लाको पछि लागेर पनि पुस्तकलाई लोकप्रिय बनाउन अप्रत्यक्ष रूपमा मद्दत गरिरहेको उनको धारणा छ ।

साहित्यमा दिइने देशकै सबैभन्दा सम्मानित पुरस्कार भएकाले पनि पुरस्कृत कृतिको व्यापारका लागि प्रकाशकले  हल्ला गर्ने गरेको श्यामलको बुझाइ छ । त्यस्तै, सञ्चार र पत्रपत्रिकाले मदन पुरस्कार पाएको कृतिको विभिन्न चर्चा गर्नाले पनि कृति लोकप्रिय हुने गरेको उनको धारणा छ ।

पुँजीसँग प्रत्यक्ष रूपमा पुस्तक व्यापारलाई जोडिएको छ । व्यापारलाई बढावा दिनका लागि विभिन्न हल्ला भएता पनि त्यसले पुस्तकको लोकप्रियतालाई केही समयसम्म मात्र कायम गर्ने उनी बताउँछन् । ‘मदन पुरस्कार पाएका र पुरस्कृत कृति भन्दै हल्लाका कारण चर्चामा आएका सबै कृति राम्रा छैनन्,’ उनी भन्छन्, ‘इतिहासलाई नै हेर्ने हो भने पनि हल्लाका आधारमा चलेका कृतिको आयु निकै कम देखिन्छ ।’
 



युवराज भट्टराई

नेपाली साहित्यका पुस्तकहरु अध्ययन गर्न रुचाउने युवराज भट्टराई फरक धारका लागि कला तथा साहित्यकाे रिपाेर्टिङ गर्छन् ।

यो पनि नछुटाउनुहोस्